“`html
İran’daki İnternet Kesintisi ve Protestoların Etkileri
İran’da, protestoların artmasıyla birlikte internet kesintisi süreci 90 saatten fazla bir süre boyunca devam ediyor. Uzmanlara göre, son yaşanan bu iletişim kesintisi, şimdiye dek görülen en kapsamlı bilgi akışı durdurma girişimi olarak değerlendirilmekte.
Mobil iletişim ağları tamamen işlevsiz hale gelirken, cep telefonlarında sinyal almak neredeyse imkansız olma noktasına geldi ve uluslararası aramalar da kesintiye uğradı. Bu durum, haber ajanslarının İran’dan güvenilir bilgi akışı elde etmesini oldukça zorlaştırdı.
İran’da, zaten sınırlı olan internet erişimi, iç ağ ile sınırlı olduğu için vatandaşların dünya ile bağlantıları kısıtlı. Bu durum “intranet” olarak adlandırılan özel ağlar aracılığıyla gerçekleşiyor. Protestolar sürecinde ise, yetkililerin bu iç ağa yönelik kısıtlamaları artırdığı görülüyor.
İran’da İnternet: “İntranet” Nedir?
İntranet, internetin daha küçük ve kontrol edilen bir versiyonu olarak tanımlanabilir.
Bu kavram, bir devlet veya kuruluşun yalnızca kendi kontrolü altında tuttuğu özel ağları ifade eder. Burada kullanıcıların dış ağlara erişimi oldukça sınırlıdır ve yalnızca devletin belirlediği VPN’ler aracılığıyla küresel internet ile bağlantı kurulabilmektedir.
İntranet, genel internet ile benzer teknolojiler kullansa da (web siteleri, sunucular, e-posta vb.), bu sistemler kamuya açık değildir. Erişim, kimlik, yetki ve belirli düzenlemelerle sınırlandırılır. Başlangıçta, şirketler ve kamu kurumları tarafından iç yazışmalar ve güvenli iletişim için kullanılmıştır; günümüzde ise devletler bu yöntemi vatandaşları için de uygulamaya koymuştur.
Günümüzde intranet sistemini kullanan ülkeler arasında Çin, İran, Kuzey Kore ve kısmen Rusya yer almaktadır. Ancak, bu ülkelerin intranet uygulama yöntemleri farklılık göstermektedir. Özellikle Çin ve İran, intraneti toplumsal internet erişimini denetlemek ve yönlendirmek amacıyla kullanmaktadır. Bu iki ülkede, devletin onayladığı VPN’ler aracılığıyla, kullanıcılar “WWW” (World Wide Web) olarak bilinen küresel ağa erişim sağlayabilmektedir.
Kuzey Kore ise internet erişiminin büyük bir kısmını intranetle sınırlandırmıştır. İran, bazı uluslararası web sitelerine erişim sağlamanın önemli olduğu gerçeğiyle, kendi internet versiyonunu sunmakla birlikte, belirli sitelere erişimi yavaşlatarak veya engelleyerek WWW’ye ulaşımı kısıtlamaktadır.
2019’un Aralık ayında dönemin Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, ülkenin internet politikasını şu şekilde açıklamıştı:
“Allah’ın izniyle, ulusal bilgi ağımızı öyle kuvvetli hale getireceğiz ki, insanların dış dünyaya erişimine ihtiyaç duymayacaklar.”
İran’ın Katmanlı İnterneti: “Ulusal Bilgi Ağı”
İran’da kurulan intranet sistemi “Ulusal Bilgi Ağı” (SHOMA) olarak adlandırılmaktadır.
Bu sistem altında internet erişimi farklı katmanlara ayrılır ve ABD merkezli Freedom House’a göre, SHOMA herkese eşit internet sunmamaktadır. Dolayısıyla İran yönetimi, hangi vatandaşın ne kadar ve hangi web sitelerine erişebileceğini belirleyebilmekte; bu da istemedikleri içerikleri engellemelerine veya yavaşlatmalarına olanak tanımaktadır.
Böylelikle, yerli uygulamalar ön plana çıkarılmakta; örneğin WhatsApp, Telegram gibi küresel uygulamalar yerine İran’da geliştirilen alternatifler desteklenmektedir. Ülkede, “Bale” adı verilen bir mesajlaşma uygulaması, “Snapp” bankacılık, “Tapsi” araç çağırma, ve “Digikala” e-ticaret uygulamaları yaygın olarak kullanılmaktadır.
Ancak bağımsız uzmanlar, devlet güdümündeki bu uygulamaların yeterli gizlilik sağlamadığı konusunda endişelerini dile getirmektedir.
Özel “Beyaz SIM Kartlar” ile Ayrıcalıklı Erişim
Yetkililere tahsis edilen ve sansürlenmemiş internet erişimi sağlayan “beyaz SIM kartlar”, halk arasında büyük bir memnuniyetsizlik yaratmıştır.
Bu SIM kartlar, devletin üst düzey yetkililerine, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın şahıslara sunulan özel hatlardır. Bu hatlar, ülke genelinde internet yavaşlatıldığında veya tamamen kesildiğinde bile kesintisiz ve geniş erişim oranı sunabilmektedir; çoğu zaman sansürden az etkilenmektedir.
Böylece, yetkililer halkın erişiminde kısıtlamalar yaşanırken dış internetle iletişim kurmaya devam edebilmektedirler. Son internet kapatma sürecinde, halk çevrimdışıyken İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, X platformu üzerinden paylaşımlar yapmaya devam etmiştir. Hamaney, bir gün içerisinde ABD ve Donald Trump hakkında en az 12 paylaşımda bulunmuştur.
Ayrıca, enerji şebekeleri ve ulaşım sistemleri gibi kritik altyapı hizmetleri genellikle farklı ağlar üzerinde çalışmaktadır.
SHOMA sisteminin merkezi, İran’ın devlet kontrolündeki ulusal telekomünikasyon firması tarafından yönetilmektedir. İçinde bulunduğumuz dönemde ise, İran’daki üç mobil veri sağlayıcısına kapanma emri verildiği düşünülmektedir.
İnterneti Kapatmak Artık Kolaylaştı
İran, internete erişimi engellemek amacıyla DNS karıştırma, BGP (Border Gateway Protocol) kontrolü, derin içerik filtreleme ve uluslararası internet bağlantı noktalarının fiziksel olarak kesilmesi gibi çeşitli yöntemler kullanmaktadır. Son kesintide hangi tekniklerin kullanıldığı ise tartışmalıdır.
Bir ülkenin dijital altyapısı ne kadar çeşitliyse, internet kapatma süreci de o kadar karmaşık olmaktadır. 2019’daki protestolar esnasında internet kesintisi uygulamak İran yönetimi için oldukça zorlayıcıydı; bu süreç “parça parça, şehir bazında” yürütülmek zorundaydı.
İnternet gözlem grubu NetBlocks’ın kurucusu Alp Toker, o dönemde yetkililerin ülkenin tüm giriş ve çıkış trafiklerini tamamen engellemesinin yaklaşık 24 saat sürdüğünü belirtmişti.
Ancak günümüzde bu işlem saniyeler içinde tüm ülke genelinde yapılabilmekte; bu durum, devletin kontrol gücünün günden güne artmakta olduğunu gösteriyor.
Geçtiğimiz hafta Fox News’e yaptığı açıklamada Toker, İran’daki güncel sistem için “tek bir kapatma düğmesi” ifadesini kullanmış ve “Artık tüm bunları tek aşamalı bir operasyona dönüştürdüklerini biliyoruz.” demiştir.
Ulusal Sistem de Kapatıldı: 10 Milyon İranlının Geçim Kaynağı
Son protestolar sırasında dışa kapalı olan Ulusal Bilgi Ağı’nın da kapatılması, İranlıların tamamını çevrimdışı bırakmış durumda.
İran kökenli dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, 9 Ocak’ta yaptığı bir paylaşımda, “Kısa sürede hiçbir cep telefonunda sinyal kalmadı; telefon görüşmesi yapmak ve SMS göndermek imkansız hale geldi. Ardından, İran’ın intranet ağı olan Ulusal Bilgi Ağı da kapatıldı. İlk kez böyle bir önlemle Starlink gibi hizmetlere karşı GPS sinyalini bozmaya çalıştıkları görüldü.” ifadesini kullandı.
“Cep telefonu sinyali geri döndü, ancak veri erişimi hala yok. Yani Ulusal Bilgi Ağı çalışmıyor ve altyapıda yerel hizmetlerin de çevrimdışı kalmaya devam ediyor.”
Bu sırada ekonomik taleplerle devam eden protestolar, böyle bir internet kesintisinin yüksek maliyetler doğurabileceğine işaret ediyor. Önceki yıllarda internet kesintileri her saat başı tahmini olarak 1.5 milyon dolara mal olduğu belirtilmişti. 2025 yılı itibarıyla, savaş ve güvenlik politikalarının neden olduğu kesintilerin İran ekonomisine en az 12.7 milyar dolarlık bir sanayi ve hizmet gelir kaybı yaşatacağı öngörülüyor.
İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynaklarının doğrudan dijital alana bağlı olduğunu doğrulamıştır.
Son Gelişmeler Neler?
İran’daki internet durumunu izleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC), 12 Ocak’ta “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayımladı.
Bu liste, yerel arama motorları, haritalar ve navigasyon, yerel haber kaynakları, video hizmetleri ve ETA, Rubika, Soroush Plus ve Yes gibi yerel mesajlaşma uygulamalarını içermektedir.
Ancak SHOMA isimli yerel ağın kesintisiz çalıştığına dair bir kanıt yok; ayrıca derneğin belirttiği üzere, bu liste, hükümetin interneti en azından şimdilik protestolar öncesi dönemine döndürme niyetinde olmadığını göstermektedir.
“`